صکوک یا ابزارهای مالی اسلامی
انتشار اوراق صکوک در واقع یکی از ساختارهای تبدیل دارایی‌ها به اوراق بهادار به شمار می‌رود.
تاریخ انتشار : دوشنبه ۲۵ مرداد ۱۳۹۵ ساعت ۰۹:۰۱
کد مطلب: 241790
 
صکوک یا ابزارهای مالی اسلامی
بررسی اوراق صکوک اجاره
چکیده
در وضعیت کنونی اقتصاد ایران، یعنی بالا بودن حجم نقدینگی و آمار بالای بیکاری (به رغم تلاش‌های صورت گرفته)، استفاده از ابزارهای مختلف مالی جهت هدایت نقدینگی سرگردان به بخش تولیدی و خدماتی ضروری به نظر می رسد.
ابزار مالی صکوک یکی از ابزارهای فراگیر اسلامی است که دارای انواع متعددی بوده و برای مقاصد خاص (از قبیل تأمین مالی پروژه‌ها، لیزینگ، تأمین مالی تجاری و ابزارهای بازار رهن) می‌توان از آن بهره برد.
در این مقاله برآنیم تا علاوه بر بررسی اوراق صکوک به صورت ویژه بر اوراق صکوک اجاره متمرکز شده و آن را مورد بررسی قرار داهیم.
 
مقدمه
بازارهای بدهی جزء لاینفک بخش مالی هستند. در اقتصادهای نوظهور این بازارها هنوز در مراحل ابتدایی توسعه خود قرار دارند. طبق احکام اسلامی، مطالبه و پرداخت بهره حرام است. بنابراین در کشورهایی که بخش عمده‌ای از جمعیت آنها را مسلمانان تشکیل می‌دهند بازارهای بدهی کلاسیک (مبتنی بر بهره) نمی‌تواند نیازهای مالی مسلمانان را پاسخ دهد. از این رو تقاضای زیادی برای توسعه یک بازار بدهی جانشین وجود دارد که با معیارها و احکام اسلامی نیز مطابقت داشته باشد. در نتیجه در چند سال اخیر اوراق طراحی شده و منتشر شده توسط شرکت‌ها و دولت‌ها که مطابق با احکام اسلامی است و به صکوک معروف است رشد چشمگیری داشته است. (نجفی  1385)
مدت زمان زیادی از آغاز فعالیت بازار مالی اسلامی نمی‌گذرد، با این حال رشد چشمگیر آن به گونه‌ای بوده که کشورهای غربی را نیز بر آن داشته تا نیم نگاهی به این حوزه داشته باشند. به همین علت به کارگیری صکوک به عنوان ابزار فراگیر اسلامی، در کشورهای غیر اسلامی از جمله آلمان و انگلیس و در آینده‌ای نزدیک، به اذعان کارشناسان بازار سرمایه‌ی مالزی، چین و ژاپن در حال رشد است. تا آن‌جا که بخشی از مشتریان اوراق صکوک منتشر شده را غیر مسلمانان در کشورهای غربی تشکیل می‌دهند. به هر حال جذب سرمایه‌ی مسلمانان، کلیه‌ی بازارها را بر آن می‌دارد تا از ابزارهای مورد توافق آنان استفاده شود.
انتشار اوراق صکوک در واقع یکی از ساختارهای تبدیل دارایی‌ها به اوراق بهادار به شمار می‌رود.
 
تبدیل دارایی‌ها به اوراق بهادار
 تبدیل به اوراق بهادار کردن دارایی‌ها یکی ازابزار‌های جدید در عرصه تامین منابع  مالی  و همزمان با آن کاهش ریسک نهادهای مالی محسوب می‌شود. با استفاده از این ابزار، نهادهای مالی و غیر مالی می‌توانند پرتفویی از دارایی‌های با درآمد ثابت را فروخته و در نتیجه به منابع مالی ارزان تر و با ریسک کمتر در مقایسه با استقراض مستقیم دست یابند.
این نوآوری مالی برای نخستین بار در سال 1970میلادی در آمریکا آغاز شد. در آن زمان افراد و سازمان‌ها به دلیل افزایش رقابت بین نهادهای مالی به دنبال روش‌های نوین تامین مالی بودند و در همین راستا تامین مالی از طریق بانک را به تامین مالی از طریق بازار سرمایه تبدیل کردند. از طرف دیگر بانک‌ها نیز با این کار بدنبال کسب درآمد بیشتری بودند، یعنی علیرغم اینکه تامین مالی از طریق وام‌های بانکی ارزانتر بود ولی بانک‌ها به امید جایگزینی کارمزد، درآمد و بدست آوردن سهم بیشتر از بازار، خود به عنوان محرک اصلی توسعه این بازار عمل می‌کردند.
بر اساس آمار، تبدیل به اوراق بهادار نمودن دارایی‌ها طی سال‌های 1993 تا 2000 تنها در آمریکا بیش از 55 درصد رشد داشته است و بر همین اساس میزان وام‌های رهنی تبدیل شده به اوراق بهادر از 2/1 هزار میلیارد دلار در سال 1993 به 3/2 هزار میلیارد در سال 2000 رسیده است.
رشد تجارت تبدیل به اوراق بهادار نمودن دارایی‌ها را می‌توان ناشی از 4 عامل زیر دانست:
1- وجود برخی محدودیت‌ها: فشار نهادهای نظارتی بر موسسات مالی در زمینه نرخ کفایت سرمایه و ذخیره قانونی موجب شد تا آنها مجبور شوند در قسمت های مطمئن و امن تری سرمایه گذاری کنند. این محدودیت ها برای موسسات مالی ایجاد هزینه می‌کند و می تواند به صورت افزایش هزینه‌های مستقیم و یا کاهش حجم بازار آنها باشد. تبدیل به اوراق بهادار کردن، به موسسات و نهادهای مالی کمک می‌کنند تا بتوانند دارایی‌های خود را به پول نقد تبدیل کنند و وجوه نقد بدست آمده را مجددا سرمایه‌گذاری نمایند. به عبارت دیگر تبدیل به اوراق بهادار کردن دارایی‌ها موسسات مالی را قادر می سازد تا بدون افزایش سرمایه و یا جذب سپرده جدید به مشتریان بیشتری خدمت رسانی کنند.
2- کاهش هزینه سرمایه: تبدیل به اوراق بهادار کردن به موسسات مالی کمک می کند سرمایه های کم ارزش خود را از ترازنامه خارج نموده و به جای آن سطح دارایی ها را افزایش دهند.
3- کاهش ریسک اعتباری و ریسک نقدینگی: در حال حاضر بسیاری از بازارهای سرمایه با از بین رفتن موانع، به سمت یکی شدن پیش می روند؛ در این میان تمام بخش‌های اقتصاد بدنبال جهت بدست آوردن یک سرمایه کارا با هزینه تامین مالی کم، در رقابت هستند. بانک ها و نهادهای مالی می توانند با استفاده از این فرآیند می توانند علاوه  بر کاهش ریسک اعتباری و ریسک نقدینگی، اقدام به خلق پول نموده و قدرت اعطای تسهیلات خود را افزایش دهند.
4- پیشرفت تکنولوژی: با افزایش پیشرفت تکنولوژی، تولید و به کارگیری اطلاعات راحت تر و سریع تر شده است. این امر برای تجارت تبدیل به اوراق بهادار کردن دارایی ها یک مزیت مهم به حساب می آید. در حال حاضر این امکان وجود دارد که بتوان اطلاعات اعتباری و نقدینگی مشتریان را بدست آورد. این اطلاعات به شرکت ها کمک می کند تا یک سری دارایی از دارایی های خاص، را از ترازنامه خود خارج  کنند.
تبدیل به اوراق ‌بهادار کردن دارایی‌ها، ساز و کاری است که به وسیله آن دارایی‌ها به سرمایه تبدیل می‌شوند. بنا به تعریف، تبدیل به اوراق بهادار کردن دارایی‌ها فرآیند سازمان یافته‌ای است که به موجب آن منافع وام‌ها و دیگر مطالبات تعهد شده، به اوراق بهادار قابل معامله‌ تبدیل می‌شوند. به عبارت دیگر، تبدیل به اوراق بهادار کردن تکنیکی است که در آن یک شرکت اقدام به فروش دارایی‌های مالی خود به یک شخصیت حقوقی جدید کرده و آن شخصیت حقوقی نیز جهت تأمین مالی خرید انجام شده، اقدام به انتشار اوراق قرضه می‌کند. به این ترتیب دارایی‌های مالی عملاً تبدیل به اوراق بهادار قابل معامله می‌شوند. بر اساس این روش دارایی‌هایی که به صورت سنتی جزئی از ترازنامه محسوب می‌شوند تبدیل به اوراق بهادار قابل معامله شده و به خارج از ترازنامه منتقل می‌شوند. 
صکوک
دایره المعارف «قاموس عام لکل فن و مطلب» در مورد واژه صکوک چنین بیان می‌کند: «صک به معنای سند و سفتجه(سفته) است و معرب واژه چک در فارسی است. اعراب این واژه (صکوک) را توسعه دادند و آن را بر کلیه انواع حوالجات و تعهدات بکار بردند. آنها این واژه را بر کتاب به ‌صورت عام و بر سند اقرار به مال به‌صورت خاص اطلاق کردند. در عرف عرب این واژه، حواله، انواع سفته، سند و هرآنچه که تعهد یا اقراری از آن ایفاد شود را شامل می‌شود. واژه‌های صک الوکاله به معنای وکالت نامه و صک الکفاله به معنای کفالت‌نامه نیز در زبان عربی رواج یافته است.»( نجفی 1385)
بر اساس تقسیم بندی سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی[1] در حال حاضر 14 نوع اوراق صکوک به شرح زیر وجود دارد:
  1. صکوک اجاره
صکوک سلم
صکوک استصناع
صکوک مرابحه
صکوک مشارکت
صکوک مضاربه
صکوک مزارعه
صکوک مساقات
صکوک مقارضه
صکوک حق الامتیاز
صکوک نماینده سرمایه‌گذاری
صکوک مالکیت دارایی(‌هایی) که در آینده ساخته می‌شود.
صکوک مالکیت منافع دارایی‌(های)موجود.
صکوک مالکیت منافع دارایی(‌هایی) که در آینده ساخته می‌شود.
تاریخچه صکوک
ایده اولیه انتشار اوراق قرضه اسلامی به دهه 1980 بر می گردد. در آن زمان تلاش‌ها ی زبادی توسط بانک های اسلامی جهت غلبه بر مساله نقدینگی صورت گرفت. در جولای 1983بانک مرکزی مالزی به عنوان پسشگام در این زمینه، از اوراق بهادار دولتی یا اسناد خزانه که بهره پرداخت می‌کردند استفاده نکرد و به جای آن از اوراق بدون ‌بهره به نام گواهی سرمایه‌گذاری دولتی استفاده نمود. این اوراق نرخ بهره از پیش تعیین شده نداشتند، بلکه نرخ بازدهی آن‌ها توسط دولت و به تشخیص آن اعلام می‌شد. نرخ سود از رابطة ثابتی تبعیت نمی کرد و بر ملاحظات کیفی طرح تاکید بیشتر می شد. برای تعیین نرخ بازدهی، معیارهای مختلفی مانند شرایط کلان اقتصادی، نرخ تورم و نرخ بازدهی سایر اوراق بهادار مشابه مورد توجه قرار داشت؛ بدین ترتیب شبه ربوی بودن سود به ظاهر بر طرف می شد و افراد مسلمان اقدام به خرید این اوراق می نمودند. (پهلوان 1386)
در دهه 1990 همزمان با گسترش ساختارهای مختلف معاملات مالی توسط بانک‌های اسلامی ایده استفاده از ابزراهای مالی اسلامی نیز تشدید شد. بدنبال آن متخصصان مالی در کنار علمای دینی اقدام به مطالعه راهکارهای مناسب نمودند. ایدة انتشار صکوک اجاره برای نخستین بار توسط منذر کهف[2] در مقالة معروف وی با عنوان استفاده از اوراق اجاره دارایی برای پوشش شکاف بودجه در سال 1997 مطرح شد و پس از بررسی جزییات عملیات آن انتشار آن آغاز شد.
صکوک منتشر شده را می توان به دو نوع تقسیم کرد:
  1. صکوک دولتی:
بر اساس آمار حجم صکوک دولتی منتشره از سال 2002 تا 2006 بیش از 6.6 میلیارد دلار بوده است. این اوراق صکوک توسط دولت‌های بحرین، مالزی، پاکستان، قطر و آلمان منتشر شده است. تمامی این اوراق صکوک دولتی توسط موسسات رتبه بندی اعتباری رتبه بندی شده اند. البته دولت بحرین برای رتبه ‌بندی اولین سری اوراق صکوک منتشره خود اقدامی نکرد زیرا عرضه اوراق در سطح داخلی انجام شد.
مالزی اولین کشوری بود که توانست صکوک جهانی با رتبه‌بندی بین‌المللی به نام«صکوک اجاره جهانی» را طراحی و منتشر کند. (نجفی 1385)
  1. صکوک شرکتی: حجم اوراق صکوک منتشره توسط شرکت‌ها تا پایان سال 2006 بیش از 47 میلیارد دلاربوده است. در پایان همین سال تعداد صکوک منتشره به 77 عدد رسید و ارزش کل صکوک منتشره به بیش از 53 میلیارد دلار رسید.جدول زیر  میزان انتشار صکوک  رابه تفکیک نشان می دهد
میزان و نوع انتشار صکوک (میلیون دلار)
سال 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006
صکوک شرکتی 336.3 530 179.9 4537.06 5731.19 11358.89 24526.32
صکوک دولتی 0 250 800 1180 1479.35 706.5 2271.6
میزان کل انتشار صکوک 336.3 780 979.9 5717.06 7210.54 12065.39 26797.92
درصد رشد   131.94 25.63 483.43 26.12 67.33 122.11
 
منبع:IFIS
 
اوراق صکوک اجاره
در میان محصولات مالی اسلامی، صکوک اجاره یک محصول متمایز به شمار می‌رود که محبوبیت زیادی بین سرمایه‌گذاران مسلمان به‌دست آورده است. از طرف دیگر ناشران اوراق (دولت‌ها وشرکت‌ها) نیز صکوک اجاره را روش مناسبی برای تجهیز منابع می‌دانند. هزینه‌های انتشار صکوک در موارد اولیه بسیار بالا بود، زیرا هنوز هیچ اعتمادی نسبت به این ابزار نوظهور وجود نداشت و بنابر این فرآیند انتشار نیازمند مستندسازی زیاد، رتبه‌بندی توسط مؤسسات رتبه‌بند و تضمین فروش توسط شرکت های تامین سرمایه بود که مجموع این موارد هزینه‌های انتشار را افزایش می‌داد. اما بعد از اینکه صکوک به عنوان یک ابزار مالی مناسب و قابل اطمینان شناخته شد، این هزینه‌ها کاهش یافت. (نجفی 1385)
اجاره در لغت به معنای رهانیدن و به فریاد رسیدن است (عمید، 1363: ص 76) و در اصطلاح قراردادی است که به موجب آن مستاجر در برابر مالی که به موجر می پردازد، برای مدت معین مالک منافع عین مستاجره می شود ( موسویان 1386)
در حقیقت صکوک اجاره اوراق بهاداری است که دارنده آن به صورت مشاع، مالک بخشی از دارایی است که منافع آن بر اساس قرار داد اجاره به مصرف کننده یا بانی واگذار شده است. در صکوک اجاره حق استفاده از منافع یک دارایی یا مجموعه ای از دارایی ها، در قبال اجاره‌بها از مالک به شخص دیگری منتقل می‌شود. مدت قرارداد اجاره مشخص است و می توان اجاره بها را در ابتدای دوره، انتهای دوره، با سررسیدهای ماهانه، فصلی یا سالانه پرداخت کرد. از آنجا که صکوک اجاره اوراق بهاداری است که بیان‌گر مالکیت مشاع فرد است لذا می‌توان آن‌ را در بازار ثانویه و به قیمتی که توسط عوامل بازار تعیین می‌شود، معامله کرد.
انواع اوراق اجاره
  1. اوراق صکوک اجاره عادی:
در این نوع اوراق موسسه مالی (بانی) می تواند دارایی خود را برای مدت معین و با اجاره بهای مشخص به افراد متقاضی اجاره دهد و در پایان مدت قرارداد دارایی خود را(در صورت نیاز) در بازار به فروش رساند. اوراقی که بدین صورت منشر شوند را اوراق صکوک اجاره عادی گویند.
2. اوراق صکوک اجاره به شرط تملیک
گرچه در تبیین ماهیت فقهی و حقوقی قرارداد اجاره به شرط تملیک بین حقوقدانان اختلاف نظر وجود دارد اما توافق ضمنی بین فقها و حقوقدانان هست که مفاد اجاره به شرط تملیک را می توان در قالب قرارداد اجاره بیان کرد. بنابراین مطابق ماده 58 آئین نامه اجرایی قانون عملیات بانکی بدون ربا، گفت :" اجاره به شرط تملیک، عقد اجاره ای است که در آن شرط شود مستاجر در پایان مدت اجاره و در صورت عمل به شرط مندرج در قرارداد، عین مستاجره را مالک گردد."(موسویان 1386)
به عبارت دیگر در این نوع اوراق موسسه مالی (بانی) می تواند دارایی خود را برای مدت معین و با اجاره بهای مشخص به افراد متقاضی اجاره دهد و در پایان مدت قرارداد دارایی به تملک مستاجر (مصرف کننده) در خواهد آمد. اوراقی که بدین صورت منشر شوند را اوراق صکوک اجاره به شرط تملیک گویند.
در ادامه به بررسی نهادهای مرتبط با انتشار صکوک اجاره می پردازیم:
  1. بانی[3]: منظور هر شخصیت حقوقی است که به منظور تامین مالی، اقدام به فروش دارایی‌های خود به واسط نموده و مجددا به منظور انتفاع از دارایی­ها اقدام به اجاره آنها از واسط می­نماید.
    واسط[4]: واسط معمولا یک شرکت سهامی خاص یا با مسئولیت محدود است که به منظور خاص ( انتشار اوراق ) تاسیس می شود. واسط ممکن است از نظر زمانی به صورت محدو یا نامحدود باشد. این شرکت معمولا توسط بانی و به منظور کاهش هزینه های تامین مالی تاسیس می شود. البته در کشورهای پیشرفته که میزان اوراق منتشره زیاد است معمولا چنین شرکت هایی صرفا به عنوان واسط تاسیس می شوند. وظیفه اصلی واسط انتشار اوراق صکوک می باشد. از نظر حقوقی واسط به عنوان حق العمل کار یا وکیل می تواند اقدام به فعالیت نماید.
    سرمایه­گذران: منظور صاحبان اوراق می­باشد.
امین: منظور نهادی است که حافظ منافع سرمایه­گذاران است و وظیفه بررسی وثائق و ضمانت‌های لازم جهت انتشار اوراق را بر عهده داشته و بر کل فرآیند صکوک اجاره نظارت کامل دارد[5].
  1. موسسه رتبه­ بندی اعتباری: موسسه ای است که اقدام به رتبه‌بندی اعتباری صکوک اجاره می نماید.
 ساختار اوراق صکوک اجاره
اوراق صکوک اجاره را می توان به صور مختلف منتشر کرد. در ادامه یکی از ساده ترین روش ها مورد بررسی قرارامی گیرد.
روش کار به این صورت است که ابتدا بانی توسط واسط ایجاد یا انتخاب می شود.  در ادامه واسط امین را مشخص نموده و دارایی ارزش گذاری می شو.د.
در مرحله بعد موسسه رتبه بندی اعتباری اوراق صکوکی که قرار است رتبه بند ی شود را رتبه بندی اعتباری می کند. واسط شرکت تامین سرمایه را مشخص می کند. پس از اتمام مراحل فوف واسط امید نامه اوراق را تهیه نموده و از طریق شرکت تامین سرمایه اقدام به پذیره نویسی صکوک اجاره می نماید. شرکت تامین سرمایه با توجه به نوع دارایی اقدام به انتشار صکوک می کند. انتشار صکوک ممکن است از طریق تعهد پذیره نویسی[6] یا روش بهترین تلاش[7] صورت گیرد. بدین ترتیب سرمایه گذاران مالک دارایی(به صورت مشاع) خواهند شد.
در مرحله دوم واسط به وکالت از سرمایه گذاران دارایی را به مستاجر (بانی) اجاره داده و در سررسیدهای معین اجاره بها را دریافت کرده و به رمایه گذاران پرداخت می نماید.
در پایان مدت قرارداد یکی از حالت های زیر رخ خواهد داد:
قرارداد از نوع اجاره به شرط تملیک باشد؛ در این صورت در پایان مدت قرارداد داریی به تملک بانی در خواهد آمد.
2. قرارداد از نوع اجاره عادی باشد؛ در این صورت هنگامی که مدت زمان اجاره به پایان می‌رسد، جریان نقدی حاصل از اجاره‌بها نیز متوقف می‌شود و مالکیت دارایی‌های مورد اجاره نیز در اختیار دارندگان صکوک است. بر همین اساس واسط به وکالت از سرمایه گذاران دارایی را به بانی و یا فرد دیگری به قیمت کارشناسی و مورد تایید امین به فروش می رساند و وجوه بدست آمده را به سرمایه گذاران می دهد.
 
بررسی ریسک اوراق صکوک
مخاطره مربوط به اوراق صکوک را به روش‌های مختلفی می‌توان دسته‌بندی کرد. مهم‌ترین مخاطره‌هایی که دارندگان اوراق صکوک با آن مواجه هستند. در ادامه به صورت مختصر برخی از ریسک ها آورده شده است. البته روش های پوشش ریسک متناسب هر یک از موارد نیز وجود دارد که در مقاله جداگانه ای آورده خواهد شد. را می‌توان به صورت زیر بیان کرد:
   1. ریسک جمع آوری وجوه نقد به میزان لازم جهت خرید دارایی: ممکن است وجوه مورد نیاز جهت خرید دارایی به میزان کافی در زمان پذیره نویسی بدست نیاید.
2. ریسک عدم فروش کالا به واسط: ممکن است پس از جمع آوری وجوه توسط واسط، بانی دارایی خود را به واسط نفروشد.
3. ریسک عدم اجاره کالا توسط مصرف کننده: ممکن است بانی دارایی را اجاره ننماید.
4. ریسک از بین رفتن کلی یا جزئی دارایی: چنانچه دارایی در مدت زمان اجاره تلف شود یا هزینه هایی داشته شود، سرمایه گذاران با ریسک مواجه خواهند شد. به عبارت دیگر چنانچه به دارایی مورد اجاره در فرآیند انتشار اوراق صکوک به هر دلیل خسارتی وارد آید آنگاه از ارزش آن دارایی کاسته شده و در نتیجه دارندگان صکوک متضرر می‌شوند.
5. ریسک عدم پرداخت به موقع اجاره بها: در صورتی که مستاجر (بانی) اجاره بها را در موعدهای مقرر به سرمایه گذاران پرداخت ننماید؛ سرمایه گذاران با ریسک مواجه خواهند شد.
6. ریسک کاهش قیمت دارایی: اچر اوراق از نوع اجاره عادی باشد، سرمایه گذارن در پایان مدت قرارداد مالک دارایی خواهند شد. در صورتی که در پایان مدت قرارداد قیمت روز دارایی (ارزش اسقاط) کاهش یافته باشد سرمایه گذاران متضرر خواهند شد. 
  
منابع
  1. پهلوان حمید( 1386)؛ " بازار صکوک" ماهنامه بورس؛ فروردین 1386
    نجفی، مهدی (1385) "بررسی فرآیند تأمین مالی از طریق انتشار اوراق صکوک"؛ ماهنامه بورس؛ آبان 1385
    موسویان سید عباس؛"ارواق بهادار(صکوک) اجاره" همایش بین المللی ابزراهای نوین مالی در نظام بانکداری اسلامی؛ فروردین 1386
    Ali Arsalan tariq “ managing financial risk of Sukuk structure” Dissertation; 2004
    Shariq Nisar   "Islamic bonds (Sukuk): Its Introduction and application" Finance in Islam 2007
     
 
 
[1] AAOIFI
[2] Monzer kahaf
[3] Originator
[4] Special purpose vehicle (SPV), Special purpose entity (SPE), Special purpose company (SPC)
[5]  امین باید از میان بانک‌ها، مؤسسات مالی و اعتباری غیربانکی دارای مجوز بانک مرکزی و یا شرکت تامین سرمایه ای که از سازمان مجوز دریافت کرده باشد انتخاب شود.
[6] Underwritting
[7] Best effort

========
اصل مقاله را میتوانید در مجله شماره 65 بورس ملاحظه نمایید.
Share/Save/Bookmark